CİLİMBOZ DERESİ VE DEĞİRMENLER
Cilimboz Deresi, Seyyid Nasır ile Abdal Murad arasında bulunan, üst taraflardaki vadi ve kaynak sularının aktığı, Alacahırka mahallesinin içinden ovaya doğru akan bir akarsudur. Bu çevrede yaşayan insanlar bu derenin suyundan istifade etmesini bilmişler, üst taraflardan çıkan suları toplayıp, oluklarla denetim altına almışlar, değirmenler çalıştırmışlardır. Osmanlı devrinde bu derenin yanında ipek fabrikaları, kâğıt fabrikaları kurulmuş, sanayinin gelişmesi sağlanmıştır.
Evliya Çelebi boşuna söylememiş “Velhasıl Bursa sudan ibarettir” Bursa’daki kadar su kaynakları dünyanın hiçbir yerinde yoktur, 160 tane pınar, ayazma ayrıca çay ve dereler vardır, her biri ayrı değerde olan bu sular içilebilir niteliklidir.
Cilimboz Deresi’ndeki değirmenlerin suyu buna en iyi bir örnektir, dere elli sene öncesine kadar kış aylarında öyle bir akardı ki, Kaplıcakapı’nın alt tarafında suyun bir düşüş yeri vardır, suyun buradaki gürültüsü Hisar içinden duyulurdu, yaz aylarında da az da olsa, derede su hiç eksik olmazdı, şimdi ise kışın dahi çok fazla su göremiyoruz.
Bu derenin üst taraflarında, Abdal Murad zaviyesinin ilerisinde vadi suları için bir toplama yeri yapılmış, buradan bir oluk ile derenin kenarından aşağıya doğru akışı sağlanmış olup bu su ile dere kenarında bulunan değirmenlerin çarklarını döndürmekte idi, fazla sular yine dere yatağından akardı.
Yukarıdan aşağıya oluk ile akan su, Alacahırka köprüsünün alt tarafındaki Eski Dulhane yanında şimdiki Busmek binası küçük köprünün doğu ucunda bir değirmene, buradan karşı tarafa geçmekte ve orada da küçük bir değirmene, ikinci değirmenden hemen alt tarafında, Koca Naib mahallesi girişindeki büyük değirmene gelirdi. Buradan, derenin batı kenarından aşağıya doğru inen su, Muradiye yolunda Fabrika-i Hümayun’un karşısında üçüncü değirmene gelir, buradan yine aynı istikamette aşağıya doğru akar ve meşhur Çarklı Değirmen’in o koca çarkını döndürürdü.
Su, çarklı değirmenden sonra Bahribaba köprüsünün altından, alt taraftaki zaviye yerindeki şimdiki kapalı otopark ve işhanı tuğla değirmenine gelir, buradan şimdiki otobüs durağının olduğu yerdeki Altıparmak Köprüsü’nün altından, köprünün alt ucundaki değirmenin çarkını döndürdükten sonra dereye akardı. Tuğla değirmeni hariç diğerleri tahıl öğütürdü, Çarklı Değirmen Kilise imiş kullanılmadığından değirmen haline getirilmiş, binanın doğu tarafında çok büyük bir çarkı vardı, adını da buradan almış.
Tuğla değirmeni denen değirmenin işi çok farklıdır, eskiden yapıların harcı “Horasan harcı” adı ile anılan bir çeşit harçtı, bu harcın yapılmasında kırık kiremit, tuğla parçalarının olması gerekir, eski binalardan çıkan kırık kiremit, tuğlalar bu değirmende kırılır, şimdiki mozaik gibi boy boy eleklerle çeşitli ebatlara ayrılır ve harcın kullanılacağı yere göre uygun ebattaki kırıklar harca ilave edilirdi. Şimdi Bursa Kalesi’nin yıkık taraflarına bakıldığında bu şekilde kırık tuğla, kiremit parçaları görülür, eski tuğla ve kiremitler kırılırken tozu da çıkar, kırıklar elekten geçerken alt tarafa dökülen tozlar toplanır, yapılardaki kırık tuğlaların tamirinde harcın içine katılarak kullanılırdı, tuğla tamirleri şimdiki gibi kimyevi boyalı harç ile yapılmaz, tabii toz ile yapılırdı.
İşte atalarımız vadi sularının toplanmasıyla bir derenin kenarında yedi tane değirmen çalıştırmışlar, tarih içinde Deliçay, Nilüferçayı, Gökdere ve diğer derelerde birçok küçük, büyük değirmenler ile mermer ve ağaç tomruklarının biçilmesi için Katrak’lar olduğu bilinmektedir.
Bugün artık ne o sular, ne de o değirmenler, katraklar var.
Bir Bursa Aşığı Rahmetli Ö. Erhan Yıldızalp'in yazısı olup rahmetle anıyorum. Ve onun hocası Kazım Baykal'ı da rahmetle yad ederim...
Foto Galeri
