Kem Gözlerden Gök Boncuklara: Bursa'da Nazar İnancı
Nazar: Bir Bakışın Gölgesinde Yaşayan Kadim İnanç
İnsanoğlu tarih boyunca görünmeyen güçlerin hayatını etkilediğine inanmış, yaşadığı dünyayı anlamlandırmak için çeşitli inanışlar geliştirmiştir. Bu inanışların en eski ve en yaygın olanlarından biri de nazardır.
Nazar; canlı veya cansız bir varlığın başına kaza, bela ya da uğursuzluk gelmesine sebep olduğuna inanılan bakış, yani “kem göz” anlamına gelir. “Elemterefiş, kem gözlere şiş” sözü de yüzyıllardır yaşayan bu inanışın dilimizdeki izlerinden biridir.
Kökenleri çok eski dönemlere kadar uzanan nazar inancı, Antik Roma’dan Anadolu’nun kadim kültürlerine kadar pek çok medeniyette görülür. İnsanların hayranlık duyduğu, beğendiği ya da kıskandığı şeylerin bu görünmez etkiden zarar görebileceğine inanılmıştır.
Eskiden bir evin yeni doğan bebeği, bahçedeki bereketli mahsulü, güçlü ve sağlıklı hayvanları, hatta güzel bir genç kızı bile nazardan korumak gerekirdi. Çünkü halk inanışına göre güzellik ve bereket, kötü bakışların hedefi olabilirdi.
Anadolu köylerinde bu inanış yalnızca bir düşünce olarak kalmamış, yüzyıllar boyunca çeşitli uygulamalarla yaşatılmıştır. Bursa köylerinde yaptığımız araştırmalarda da nazara karşı uygulanan ilginç geleneklerle karşılaştık.
Karaoğlanlar köyünde nazar değen bir kişinin iyileşmesi için geçmişte yapılan bir uygulama şöyle anlatılır:
“Eskiden bahçelere korunmak amacıyla söğen (sopa) dikilirdi. Biri nazardan hastalandığında kırk söğenden biraz kıymık ateş küreğine toplanır; ev bir içeri doğru ters, bir de dışarı doğru süpürülürdü. Toplanan çöpler aynı küreğe alınırdı. Sonra yedi tahta merdivenden birer parça koparılır ve küreğe konurdu. Ateş küreğinde biriktirilen kıymıklar ve çöpler yakılır, dumanı hastaya tutulurdu. Böylece nazardan kurtulacağına inanılırdı.”
Nazar denince Anadolu’da akla gelen en yaygın uygulamalardan biri de kurşun döktürmektir. Ancak Bursa’nın bazı köylerinde bunun farklı bir şekline rastlamak mümkündür.
Karaamca köyünde “mum dökme” adı verilen uygulamada mum eritilir; içerisine sarımsak, soğan, süpürge teli ve ekmek kırığı konulan suyun içine dökülür. Hazırlanan bu su nazar değdiğine inanılan kişinin başında çevrilir ve işlem yedi kez tekrarlanır. İnanca göre bu uygulama kişiyi rahatlatır ve nazarın etkisini ortadan kaldırır.
Elbette nazara karşı uygulamalar bunlarla sınırlı değildir. Anadolu’nun pek çok yerinde “okuyup üfleme” geleneği de devam etmektedir. Özellikle “nefesi keskin” olduğuna inanılan yaşlı kadınların okuması, halk arasında önemli bir şifa yöntemi olarak kabul edilmiştir.
Nazarın etkisinden korunmak için ise en bilinen sembol kuşkusuz nazar boncuğudur. Mavi göz şeklindeki bu boncukların kötü bakışı üzerine çektiğine ve kişiyi koruduğuna inanılır.
Bursa köylerinde yaptığımız gözlemlerde “gök boncuk” adı verilen mavi boncukların yanı sıra çitlembik ağacı ve kaplumbağa kabuğu kullanılarak yapılan çeşitli nazarlıklara da rastlanmaktadır.
Bugün bilimsel olarak farklı şekillerde yorumlansa da nazar inancı, toplum hafızamızın önemli parçalarından biridir. Çünkü bu tür inanışlar yalnızca bir korkunun değil; insanların dünyayı algılama biçiminin, doğayla ve birbirleriyle kurduğu ilişkinin de göstergesidir.
Bir bebeğin beşiğine asılan boncukta, bahçeye dikilen bir dalda ya da yaşlı bir kadının ettiği duada aslında yüzyılların biriktirdiği kültürel hafıza saklıdır.
Nazar belki de sadece “kötü bakış” değil, geçmişten günümüze taşınan görünmez bir kültür mirasıdır.
Foto Galeri
