“Nicea”: Bir Kadının Adıyla Ölümsüzleşen Şehir
Bugün İznik olarak bildiğimiz kadim şehir, yalnızca surları, gölü ve konsille değil; aynı zamanda mitolojik bir aşk, savaş ve tanrıların gölgesinde doğmuş bir efsaneyle de anılır.
Antik çağdaki adıyla “Nicea” ya da “Nikaia”, yalnızca bir şehir ismi değildir. Bu isim, Yunan mitolojisinin dramatik hikâyelerinden birinin izini taşır.
İznik’in kuruluşuna dair anlatılan efsaneler, tarih ile mitolojinin birbirine karıştığı büyülü bir dünyanın kapısını aralar.
Tanrı Dionysos’un Gölgesinde Bir Şehir
Antik kaynaklara göre Nicea’nın adı, su perisi ya da yarı tanrı bir kadın olan “Nikaia”dan gelir.
Nikaia, doğa tanrılarından Sangarios’un (bugünkü Sakarya Nehri’nin kutsal kişileştirilmiş hâli) kızıdır. Bazı anlatımlarda annesi Kybele kültüyle ilişkilendirilen dağ perilerindendir.
Nikaia olağanüstü güzelliğiyle tanınır. Ancak o, aşkı reddeden, özgürlüğüne düşkün bir avcı bakiredir. Tıpkı Artemis’in takipçileri gibi dağlarda dolaşır, ok atar ve erkeklerden uzak yaşar.
Fakat bu bağımsız ruh, tanrıların dikkatini çeker.
Özellikle de şarap, coşku ve tutkunun tanrısı olan Dionysos’un…
Efsaneye göre genç çoban Hymnos, Nikaia’ya âşık olur.
Fakat Nikaia onun sevgisini küçümser ve bir av sırasında onu okla öldürür.
Bu olay tanrı Dionysos’un öfkesini çeker.
Çünkü Hymnos, Dionysos’a bağlı kutsal bir gençtir.
Dionysos intikam ile tutkuyu birleştirir.
Nikaia’yı elde etmeye karar verir.
Mitoloji burada karanlık bir hâl alır.
Dionysos, Nikaia’nın içtiği suyu ya da şarabı büyüler. Sarhoş düşen Nikaia uykuya dalınca tanrı ona sahip olur. Uyandığında yaşananları öğrenen Nikaia büyük bir öfke ve utanç duyar. Bazı anlatımlarda dağlara kaçar, bazı versiyonlarda ise göl kıyısında kaybolur.
Ancak Dionysos, onun adını sonsuza dek yaşatmak ister.
Ve böylece göl kıyısındaki şehir “Nikaia / Nicea” adını alır.
Bu efsanenin en çarpıcı yanı, coğrafyayla kurduğu bağdır.
Çünkü antik Nicea gerçekten de büyük bir gölün kıyısında kurulmuştur: Bugünkü İznik Gölü.
Antik çağ insanları için göller yalnızca su değildi.
Onlar ruhların, tanrıların ve kayıp hikâyelerin yaşadığı kutsal alanlardı.
Bu yüzden Nikaia’nın hikâyesi zamanla gölle bütünleşti.
Bazı eski söylencelerde geceleri göl kıyısında dolaşan beyaz giysili bir kadın siluetinden söz edilir. Halk arasında bunun “Nicea’nın ruhu” olduğuna inanıldığı anlatılır.
Antik şehirlerin hafızası çoğu zaman taşlardan çok efsanelerle yaşar.
Mitoloji bir yana, tarihçiler İznik’in kuruluşunu MÖ 4. yüzyıla bağlar.
Şehir ilk olarak Büyük İskender’in komutanlarından Antigonos Monophthalmos tarafından kurulmuş ve “Antigoneia” adı verilmiştir.
Daha sonra Lysimakhos şehri ele geçirir ve eşinin adı olan “Nikaia”yı şehre verir.
İşte burada tarih ile efsane birbirine karışır.
Çünkü “Nikaia” adı gerçekten tarihsel bir kraliçeye dayanıyor olabilir. Fakat halk belleği zamanla bu adı mitolojik bir kadınla birleştirmiştir.
Böylece İznik’in adı hem bir kraliçeyi hem de bir tanrı efsanesini aynı anda taşımaya başlamıştır.
Bir Şehrin Hafızası
Bugün İznik sokaklarında yürürken Roma surlarını, Bizans kiliselerini ve Osmanlı eserlerini görmek mümkündür.
Ama şehrin görünmeyen bir yüzü daha vardır:
Bir göl kıyısında kaybolan mitolojik kadın…
Bir tanrının tutkusu…
Ve adı binlerce yıl boyunca yaşamaya devam eden Nicea…
Belki de İznik’i diğer şehirlerden ayıran şey tam olarak budur:
Tarih burada yalnızca belgelerde değil, efsanelerin sisinde de yaşamaktadır.
Dionysiaca — Nikaia ve Dionysos efsanesinin en önemli antik anlatımı
Strabon — Bitinya ve Nicea bölgesi üzerine
Plinius the Elder — Bithynia kentleri üzerine notlar
İznik Arkeoloji Envanteri
Foto Galeri
